Industrial KnowledgeLấy mẫu một lần, hai lần, nhiều lần là gì? So sánh ưu nhược | Ví dụ AQL
Nội dung bài viết 10 mục
Cùng một AQL, cùng một mã chữ, ISO 2859-1 cho bạn chọn ba kiểu phương án: lấy mẫu một lần, hai lần, hoặc nhiều lần. Ba kiểu này được thiết kế để có đường cong OC gần tương đương – tức là mức bảo vệ gần giống nhau – nhưng khác nhau ở số mẫu phải kiểm trung bình và độ phức tạp vận hành. Chọn đúng kiểu có thể tiết kiệm 20–40% công kiểm mà không đánh đổi rủi ro.
Tóm tắt nhanh
- ISO 2859-1 cho ba kiểu phương án cùng AQL: lấy mẫu một lần, hai lần, nhiều lần (tối đa 5 mẫu).
- Ví dụ mã K, AQL 1,0: một lần n = 125 (Ac 3/Re 4); hai lần n₁ = 80 (Ac 1/Re 3), cộng dồn 160 (Ac 4/Re 5).
- Hai lần có “vùng xám”: lô rất tốt hoặc rất xấu quyết định sớm nên cỡ mẫu trung bình nhỏ hơn.
- Lỗi lớn: so mẫu 2 riêng lẻ thay vì cộng dồn d₁ + d₂, dùng kiểu hai lần như “lấy thêm cho đạt”.
Định nghĩa
| Kiểu | Cách làm | Quyết định |
|---|---|---|
| Một lần (single) | Lấy 1 mẫu cỡ n | d ≤ Ac → nhận; d ≥ Re → loại |
| Hai lần (double) | Lấy mẫu 1 cỡ n₁; nếu chưa quyết được thì lấy mẫu 2 cỡ n₂ | Sau mẫu 1: d₁ ≤ Ac₁ nhận, d₁ ≥ Re₁ loại, ở giữa → lấy mẫu 2; sau mẫu 2: tổng d₁+d₂ ≤ Ac₂ nhận, ≥ Re₂ loại |
| Nhiều lần (multiple) | Tối đa 5 mẫu bằng nhau (ISO 2859-1 bản 1999) | Sau mỗi mẫu so số lỗi cộng dồn với Ac/Re của bậc đó; đến mẫu cuối chắc chắn có quyết định |
Lấy mẫu hai lần có “vùng xám” giữa Ac₁ và Re₁: mẫu đầu chưa đủ bằng chứng thì cho thêm cơ hội. Lô rất tốt hoặc rất xấu được quyết định ngay ở mẫu đầu với cỡ nhỏ hơn.
Ví dụ cùng mã K, AQL 1,0 (kiểm tra thường)
| Kiểu | Mẫu | Ac | Re |
|---|---|---|---|
| Một lần | n = 125 | 3 | 4 |
| Hai lần – mẫu 1 | n₁ = 80 | 1 | 3 |
| Hai lần – mẫu 2 | n₂ = 80 (cộng dồn 160) | 4 | 5 |
Cách đọc hai lần: kiểm 80 cái đầu. 0–1 lỗi → nhận ngay; 3 lỗi trở lên → loại ngay; 2 lỗi → kiểm thêm 80 cái, tổng lỗi của 160 cái ≤ 4 thì nhận, ≥ 5 thì loại.
So sánh bằng số (tính bằng phân phối nhị thức)
| Tỷ lệ lỗi thật p | Pa một lần (125; 3) | Pa hai lần | Cỡ mẫu TB (ASN) hai lần |
|---|---|---|---|
| 0,5% | 0,996 | 0,992 | ≈ 84 |
| 1% (= AQL) | 0,963 | 0,947 | ≈ 92 |
| 2% | 0,759 | 0,728 | ≈ 101 |
| 3% | 0,481 | 0,454 | ≈ 101 |
| 5% | 0,124 | 0,119 | ≈ 92 |
| 8% | 0,008 | 0,011 | ≈ 82 |
Hai nhận xét:
- Xác suất chấp nhận của hai kiểu gần như trùng nhau – đó là chủ ý của tiêu chuẩn.
- Với nhà cung cấp tốt (p ≤ 1%), hai lần chỉ tốn trung bình 84–92 mẫu thay vì 125 – tiết kiệm 25–30%. Ở vùng p 2–3% ASN tăng lên khoảng 100, và trường hợp xấu nhất phải kiểm 160 mẫu.
Cách tính chi tiết Pa xem bài đường cong OC.
Ưu nhược điểm
| Tiêu chí | Một lần | Hai lần | Nhiều lần |
|---|---|---|---|
| Dễ hiểu, dễ đào tạo | ★★★ | ★★ | ★ |
| Cỡ mẫu trung bình | Lớn nhất, cố định | Nhỏ hơn 20–30% | Nhỏ nhất |
| Khối lượng tối đa | n | n₁ + n₂ | Tổng 5 mẫu (có thể > n) |
| Hoạch định nhân lực | Dễ, biết trước | Biến động | Biến động nhiều |
| Lấy mẫu từ kho/container | Một lần | Có thể phải quay lại | Phải quay lại nhiều lần |
| Tâm lý “được thêm cơ hội” | Không | Có – nhà cung cấp thích | Có |
| Phù hợp | IQC thông thường, OQC | Phép thử tốn kém, lô lớn ổn định | Phép thử phá huỷ rất đắt |
Khi nào chọn kiểu nào?
- Một lần: mặc định cho hầu hết nhà máy; khi chi phí lấy mẫu (bốc dỡ, mở thùng) cao hơn chi phí kiểm từng cái.
- Hai lần: khi chi phí kiểm từng cá thể đáng kể (đo bằng máy, thử nghiệm điện) và nhà cung cấp thường tốt.
- Nhiều lần: phép thử phá huỷ đắt (thử bền, cắt mẫu), phòng thí nghiệm có thể xử lý theo mẻ nhỏ.
- Lấy mẫu tuần tự (sequential) là dạng cực đoan – quyết định sau từng cá thể – thuộc tiêu chuẩn riêng (ISO 8422 / ISO 28591), không nằm trong ISO 2859-1.
Ví dụ nhà máy Việt Nam (minh hoạ)
Nhà máy bao bì ở Hải Phòng kiểm độ bền nén thùng carton – phép thử phá huỷ, mỗi mẫu mất 10 phút máy. Lô 2.500 thùng, bậc II → K, AQL 1,0. Với một lần phải phá 125 thùng/lô. Chuyển sang hai lần (80 + 80):
| Tháng | Số lô | Lô quyết định ở mẫu 1 | Thùng phải thử TB/lô |
|---|---|---|---|
| Tháng 7 (một lần) | 20 | – | 125 |
| Tháng 8 (hai lần) | 22 | 19 | ≈ 91 |
Tiết kiệm khoảng 27% thời gian máy và số thùng bị phá. Đổi lại, quy trình phải ghi rõ: lô đang chờ mẫu 2 bị “giữ” và không được xuất.
Các bước áp dụng phương án hai lần
- Tra mã chữ như bình thường (hướng dẫn tra bảng).
- Sang Bảng 3-A (hai lần, kiểm tra thường) lấy n₁, n₂, Ac₁, Re₁, Ac₂, Re₂.
- Lấy cả hai mẫu ngẫu nhiên ngay từ đầu nhưng chỉ kiểm mẫu 2 khi cần – tránh phải quay lại kho.
- Ghi d₁, d₂ và tổng cộng dồn trên phiếu.
- Cập nhật điểm chuyển đổi: +3 nếu lô được nhận ngay sau mẫu 1 (xem quy tắc chuyển đổi).
Lỗi thường gặp
- So mẫu 2 riêng lẻ với Ac₂ thay vì tổng cộng dồn d₁ + d₂.
- Lấy mẫu 2 ở cùng vị trí với mẫu 1 – mất tính ngẫu nhiên.
- Dùng kiểu hai lần như “lấy thêm cho đạt”: d₁ đã ≥ Re₁ vẫn kiểm mẫu 2.
- Áp Ac/Re của phương án một lần cho mẫu n₁.
- Không tính ASN khi hoạch định nhân lực – tuần nhà cung cấp kém, khối lượng kiểm tăng vọt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Re₁ lớn hơn Ac₁ + 1? Để tạo vùng “chưa đủ bằng chứng” – đây là đặc trưng của phương án hai lần.
Có được đổi từ một lần sang hai lần giữa chừng? Được nếu quy trình cho phép và cùng mã chữ, AQL; đường cong OC gần tương đương nên bảo vệ không đổi đáng kể.
Phương án hai lần có dùng được cho C = 0? Không có ý nghĩa – C = 0 là một lần với Ac = 0, xem bài C = 0.
