Biểu đồ Pareto là gì? Nguyên tắc 80/20 và cách vẽ Pareto chart | Ví dụ

Nguồn lực luôn có hạn, không thể xử lý mọi lỗi cùng lúc. Biểu đồ Pareto giúp trả lời câu hỏi quan trọng nhất trước khi cải tiến: nên tập trung vào đâu?

Tóm tắt nhanh

• Biểu đồ Pareto sắp xếp hạng mục từ lớn đến nhỏ kèm đường phần trăm tích lũy để chọn ưu tiên.
• Sáu bước: chọn hạng mục và đơn vị đo, thu dữ liệu, sắp giảm dần (“Khác” đặt cuối), tính % tích lũy, vẽ, kẻ mốc 80%.
• Ví dụ bo mạch: thiếu thiếc, chập thiếc, lệch linh kiện chiếm 80,1% tổng 1.000 lỗi.
• Pareto theo chi phí có thể cho thứ tự ưu tiên khác Pareto theo số lượng.

Biểu đồ Pareto là gì?

Biểu đồ Pareto là biểu đồ cột sắp xếp các hạng mục từ lớn đến nhỏ, kết hợp đường phần trăm tích lũy. Dựa trên nguyên tắc 80/20: khoảng 20% nguyên nhân gây ra 80% hậu quả — “số ít quan trọng” và “số nhiều không đáng kể”.

Các bước vẽ

Bước	Việc làm
1	Chọn hạng mục phân loại (loại lỗi, máy, khách hàng) và đơn vị đo (số lượng, chi phí, thời gian)
2	Thu dữ liệu trong khoảng thời gian cố định
3	Sắp xếp giảm dần, gộp các mục nhỏ vào “Khác” (đặt cuối)
4	Tính % và % tích lũy
5	Vẽ cột (trục trái) và đường tích lũy (trục phải 0–100%)
6	Kẻ mốc 80%, khoanh nhóm ưu tiên

Ví dụ: lỗi bo mạch, nhà máy điện tử Bắc Ninh

Dữ liệu 1 tháng sau kiểm tra AOI:

Loại lỗi	Số lỗi	%	% tích lũy
Thiếu thiếc	412	41,2%	41,2%
Chập thiếc (bridge)	268	26,8%	68,0%
Lệch linh kiện	121	12,1%	80,1%
Dựng bia (tombstone)	74	7,4%	87,5%
Ngược cực	48	4,8%	92,3%
Khác	77	7,7%	100%
Tổng	1.000

Ba lỗi đầu chiếm khoảng 80%: thiếu thiếc và chập thiếc liên quan khâu in kem hàn, còn lệch linh kiện liên quan cả in kem hàn (kem lệch kéo linh kiện khi reflow) lẫn máy gắp đặt (pick & place). Nhóm tập trung vào stencil, thông số máy in và hiệu chỉnh đầu gắp, giảm tổng lỗi 58% sau 6 tuần.

Mẹo: Vẽ thêm Pareto theo chi phí — “ngược cực” ít nhưng phải thay linh kiện đắt, có thể đáng ưu tiên hơn.

Lỗi hay gặp

• “Khác” quá lớn (>10–15%) → phân loại chưa đủ chi tiết.
• Chỉ dùng tần suất, bỏ qua mức độ nghiêm trọng hoặc chi phí.
• Thời gian thu dữ liệu quá ngắn, bị ảnh hưởng sự kiện bất thường.
• Không vẽ Pareto sau cải tiến để so sánh hiệu quả trước/sau.
• Áp 80/20 máy móc — đôi khi là 70/30, quan trọng là thấy số ít trọng yếu.

Khi nào dùng biểu đồ Pareto?

• Khi có nhiều loại lỗi, khiếu nại hoặc dừng máy và phải chọn chỗ đầu tư nguồn lực.
• Khi báo cáo lãnh đạo cần một hình cho thấy vấn đề lớn nhất.
• Khi đánh giá hiệu quả cải tiến: so sánh hai Pareto trước/sau cùng thang đo.

Mẹo làm trên Excel

• Excel 2016 trở lên: chọn bảng Loại lỗi – Số lỗi > Insert > Statistic Chart > Pareto. Excel tự sắp xếp và vẽ đường tích luỹ.
• Muốn giữ mục “Khác” ở cuối, hãy tự vẽ: sắp xếp giảm dần thủ công, tính % tích luỹ =SUM($B$2:B2)/SUM($B$2:$B$7), vẽ Combo chart (cột + đường trên trục phụ, trục phụ 0–100%).
• Dùng PivotTable từ check sheet để cập nhật Pareto hằng tuần không cần làm lại.

Pareto theo chi phí: cùng dữ liệu, thứ tự khác

Loại lỗi	Số lỗi	Chi phí xử lý/lỗi (minh hoạ)	Tổng chi phí
Ngược cực	48	120.000 đ (thay linh kiện, test lại)	5,76 triệu
Chập thiếc	268	8.000 đ	2,14 triệu
Thiếu thiếc	412	5.000 đ (hàn lại)	2,06 triệu
Lệch linh kiện	121	15.000 đ	1,82 triệu

Luôn sắp xếp giảm dần và để nhóm “Khác” ở cuối cùng dù nó lớn hơn nhóm đứng trước. Nếu “Khác” chiếm trên 15%, hãy tách nhỏ lại vì có thể đang giấu một lỗi lớn. Ngoài Pareto theo số lượng, nên vẽ thêm Pareto theo chi phí: lỗi ít nhưng phải huỷ cả bo mạch có khi quan trọng hơn lỗi nhiều nhưng sửa được.

Câu hỏi thường gặp

Pareto theo số lượng hay theo chi phí? Nên làm cả hai. Số lượng cho thấy tần suất, chi phí cho thấy tác động tài chính; ưu tiên có thể khác nhau.

Nếu các cột gần bằng nhau thì sao? Đó là dấu hiệu cách phân loại chưa phù hợp; thử phân tầng theo máy, ca, sản phẩm để tìm Pareto rõ hơn.

Có thể làm Pareto nhiều cấp không? Có. Sau khi chọn “Thiếu thiếc”, vẽ tiếp Pareto cấp 2 theo vị trí linh kiện hoặc theo line.

Bước tiếp theo

• Thu dữ liệu đầu vào với Check sheet
• Phân tích lỗi ưu tiên bằng Biểu đồ nhân quả
• Xem lại 7 công cụ QC