Industrial KnowledgeIS / IS NOT là gì? Phân tích khoanh vùng nguyên nhân | Ví dụ
Nội dung bài viết 9 mục
Khi một lỗi xuất hiện, câu hỏi “tại sao” thường mở ra hàng chục khả năng. IS / IS NOT đi đường khác: hỏi lỗi không xảy ra ở đâu, khi nào, trên cái gì. Chính sự tương phản giữa “có” và “không” chỉ ra hướng nguyên nhân.
Tóm tắt nhanh
- IS/IS NOT so sánh nơi, lúc, đối tượng có vấn đề với nơi tương tự có thể bị nhưng không bị.
- Phổ biến qua Kepner-Tregoe, dùng nhiều ở bước D2/D4 của 8D.
- Nguyên nhân thật phải giải thích được cả cột IS lẫn IS NOT.
- Câu vấn đề chỉ gồm một đối tượng, một lỗi; điền cột IS bằng dữ liệu hiện trường.
IS / IS NOT là gì?
IS / IS NOT analysis là kỹ thuật mô tả và khoanh vùng vấn đề bằng cách so sánh hai cột: IS – vấn đề xảy ra ở đâu, khi nào, trên đối tượng nào, với mức độ nào; và IS NOT – những nơi tương tự, thời điểm tương tự, đối tượng tương tự có thể bị nhưng không bị. Kỹ thuật này phổ biến qua phương pháp Kepner-Tregoe và được dùng nhiều trong bước D2/D4 của 8D.
Nguyên lý: nguyên nhân thật phải giải thích được cả IS lẫn IS NOT.
Cấu trúc bảng
| Khía cạnh | IS (có vấn đề) | IS NOT (có thể nhưng không) | Khác biệt | Thay đổi liên quan |
|---|---|---|---|---|
| What – đối tượng | Sản phẩm, lỗi gì | Sản phẩm, lỗi tương tự không bị | ||
| What – lỗi | Dạng lỗi cụ thể | Dạng lỗi khác không xuất hiện | ||
| Where – vị trí | Máy, khuôn, công đoạn, vị trí trên sản phẩm | Máy, vị trí tương tự không bị | ||
| When – thời gian | Lần đầu xuất hiện, ca, lô | Trước đó, ca/lô khác không bị | ||
| Extent – mức độ | Bao nhiêu, xu hướng | Mức có thể nhưng không đạt tới |
Các bước thực hiện
| Bước | Việc làm |
|---|---|
| 1 | Viết câu vấn đề: một đối tượng, một lỗi |
| 2 | Điền cột IS bằng dữ liệu hiện trường |
| 3 | Với mỗi ô IS, tìm IS NOT gần nhất có thể so sánh (cùng loại máy, ca kề, lô trước) |
| 4 | Ghi điểm khác biệt giữa IS và IS NOT |
| 5 | Với mỗi khác biệt, hỏi: có gì đã thay đổi? khi nào? |
| 6 | Lập giả thuyết nguyên nhân giải thích được tất cả các cặp |
| 7 | Kiểm chứng bằng thử nghiệm, sau đó đào sâu bằng 5 Why |
Ví dụ tại nhà máy Việt Nam
Nhà máy ép nhựa linh kiện ô tô tại Vĩnh Phúc (minh hoạ): nắp hộp cầu chì bị cong vênh, khách hàng phát hiện không lắp kín.
| Khía cạnh | IS | IS NOT | Khác biệt | Thay đổi |
|---|---|---|---|---|
| Đối tượng | Nắp hộp cầu chì mã A | Thân hộp mã B cùng vật liệu | Nắp mỏng hơn, dài hơn | – |
| Lỗi | Cong vênh 0,8–1,2 mm | Không có lỗi kích thước khác | – | – |
| Vị trí | Máy ép số 6 | Máy số 3 cũng chạy mã A | Máy 6 dùng máy làm lạnh nước riêng | Máy làm lạnh máy 6 được sửa 12/9 |
| Thời gian | Từ ca đêm 12/9 | Trước 12/9 | Sau ngày sửa máy làm lạnh | Thay van điều tiết |
| Mức độ | Khoảng 4% sản phẩm, tăng dần về cuối ca | 0% đầu ca | Nhiệt nước tăng theo thời gian | – |
Giả thuyết giải thích đủ các cặp: van điều tiết mới sai thông số, nước làm mát khuôn máy 6 nóng dần trong ca, chi tiết mỏng và dài (nắp) co ngót không đều. Kiểm chứng: đo nhiệt nước vào khuôn tăng từ 25 °C lên 41 °C sau 6 giờ; thay van đúng thông số → cong vênh hết.
Khi nào dùng IS / IS NOT?
- Lỗi xuất hiện đột ngột ở một quá trình vốn ổn định.
- D2, D4 của 8D; phần hiện trạng của A3.
- Khi Fishbone cho quá nhiều nguyên nhân khả dĩ cần thu hẹp.
Ít hiệu quả với vấn đề mãn tính luôn tồn tại (không có IS NOT để so sánh) – khi đó dùng phân tích dữ liệu, DMAIC.
Mẹo áp dụng và làm bằng Excel
- Mẫu Excel 5 cột như bảng trên; mỗi ô IS phải có nguồn dữ liệu.
- IS NOT càng “gần” IS càng có giá trị: cùng máy khác ca tốt hơn khác nhà máy.
- Kết hợp nhật ký thay đổi (change log) của sản xuất, bảo trì, mua hàng để điền cột “thay đổi”.
Lỗi hay gặp
- Viết IS NOT là phủ định đơn thuần (“không phải máy khác”) mà không chỉ ra máy cụ thể.
- Điền theo trí nhớ thay vì dữ liệu.
- Chấp nhận giả thuyết chỉ giải thích được một phần bảng.
Câu hỏi thường gặp
IS / IS NOT khác 5W1H thế nào? 5W1H mô tả vấn đề; IS / IS NOT thêm cột so sánh để tìm khác biệt và thay đổi.
Cần bao lâu? Thường 1–2 giờ làm việc nhóm nếu dữ liệu sẵn có.
